Rozmiar: 53621 bajtów

COŚ NIECOŚ O ZAMKACH BŁYSKAWICZNYCH



 
 

 

Cieszyńska Fabryka Zamków Błyskawicznych "Zampol" była jednym z pierwszych, a zarazem największym producentem zamków błyskawicznych w Polsce.
Na przykładzie tego zakładu w najlepszy sposób można przedstawić rozwój produkcji tej grupy dodatków galanteryjnych w Polsce.


Historia zakładu

Rodowód "Zampolu" jest nieco skomplikowany. Bierze się to stąd, że powstał na drodze fuzji dwóch zakładów cieszyńskich i jednego bialskiego. Wszystkie zostały założone w okresie międzywojennym, a ponieważ miały różny profil produkcyjny, nic nie wskazywało na to, że będą kiedykolwiek działać pod jednym szyldem.

Rok 1927/28
Wünsche
&Marcuzzi

 

 

Jako pierwsza powstała na przełomie lat 1927/1928 Fabryka Guzików i Wyrobów Metalowych w Cieszynie z siedzibą przy dzisiejszej ulicy Menniczej 22 (dawniej Niemieckiej). Była to wówczas filia fabryki Wünsche&Marcuzzi z Gross-Schönau
w Sudetach, której założycielami byli Alina Wolf, Fritz Wünsche i Karol Marcuzzi. Od dwu ostatnich pochodziła nazwa firmy, która miała charakter prywatnej spółki handlowej. Kierownikiem a później również współwłaścicielem fabryki przy ul. Niemieckiej został Cieszyniak Rudolf Sikora. Produkowano w niej przede wszystkim różnego rodzaju i przeznaczenia guziki - płócienne, niciane oraz szklane. Poza tym metalowe okucia, spinacze do pasów transmisyjnych i inne drobiazgi z zakresu tzw. galanterii metalowej. Zatrudnienie wynosiło ok. 80 pracowników.
W okresie hitlerowskiej okupacji fabryka została przeniesiona do pomieszczeń zlikwidowanej drukarni Pawła Mitręgi przy
ul. Michejdy 18.
Po wyzwoleniu produkcję zdołano wznowić w kilka dni - ruszyła 12 maja 1945 r. Zakład działał pod dawną nazwą, jako Fabryka Guzików i Wyrobów Metalowych Wünsche&Marcuzzi. Zarząd nad nią sprawowała Śląska Dyrekcja Ogólnobranżowego Przemysłu Miejscowego
w Gliwicach. Upaństwowienie nastąpiło z dniem 14 lipca 1948 r., zarządzeniem Ministerstwa Przemysłu Lekkiego z 27 maja tegoż roku. Organizacyjnie zakład został podporządkowany Zjednoczeniu Przemysłu Guzikarsko - Galanteryjnego
z siedzibą w Łodzi. Pierwszym kierownikiem został Piotr Wojtaszek.
Zgodnie z zarządzeniem nr 554 Ministerstwa Przemysłu Lekkiego nazwę przedsiębiorstwa zmieniono na Zakłady Przemysłu Guzikarsko-Galanteryjnego im. Juliana Marchlewskiego.

 

Rok 1930
Rogolith

 

 

Chronologicznie drugim protoplastą "Zampolu" była Fabryka Guzików "Rogolith" w Białej, z siedzibą nieopodal ratusza. Produkowano w niej guziki z mączki rogowej,
a zatrudnienie wynosiło ok. 60 osób. Przedsiębiorstwo miało charakter spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Do rejestru handlowego Sądu Okręgowego zostało wpisane 25 listopada 1930 r. Funkcję dyrektora pełnił inż. Hugon Presser, a zastępców Walter König i Maurycy Huppert, wszyscy
z Bielska. Wysokość kapitału zakładowego wynosiła 60 tys. zł. Warunki pracy były stosunkowo niezłe. Zatrudniano ok. 60 pracowników. W okresie powojennym fabryka wznowiła produkcję w 1945 r. Profil wytwarzania nie uległ zmianie, przyjęto natomiast dodatkowo ok. 100 pracowników.
Z dniem 10 października 1946 r., na mocy decyzji Ministerstwa Przemysłu i Handlu, fabryka przyjęła nazwę Bialskich Zakładów Przemysłu Guzikarsko-Galanteryjnego "Rogolit". Podlegała Zjednoczeniu Przemysłu Guzikarsko-Galanteryjnego w Łodzi. W tymże roku otrzymała użytkowane wcześniej przez PSS "Społem" pomieszczenia przy dzisiejszej ul. Legionów. Po przeprowadzeniu niezbędnych prac remontowych i adaptacyjnych, jak również po zbudowaniu nowego budynku administracyjnego fabryka przeniosła się do nowej siedziby. W latach 1955-1956 kontynuując wytwarzanie guzików z mączki rogowej, wprowadzono produkcję guzików z tworzyw przy użyciu melaminy i mącznika. Zakupiona w 1968 r. linia do produkcji guzików tzw. modyfikowanych pozwoliła na poprawę jakości
i wzbogacenie kolorystyki wyrobów.

 

Rok 1932
LIKO

 

 

Najpóźniej, bo 3 czerwca 1932 r. powstała spółka
z ograniczoną odpowiedzialnością "LIKO", ale właśnie ona miała wywrzeć decydujący wpływ na dzieje "Zampolu". Założycielami Fabryki Patentowych Zamknięć Błyskawicznych, bo tak brzmiała pełna nazwa przedsiębiorstwa, byli Austriacy, bracia Kohn. Mieściła się przy ul. Sejmowej 10 w Cieszynie, a drugi wjazd prowadził od ul. Browarnej. Start był fatalny, przedsiębiorstwo wkrótce bowiem zbankrutowało i zostało wykreślone z rejestru.
 

Rok 1934
MEPP

 

 

Dzięki staraniom Waltera Kohna z dniem 2 kwietnia 1934 r. powstała nowa spółka z ograniczoną odpowiedzialnością pod nazwą "MEPP" Polski Przemysł Metalowy z siedzibą
w Cieszynie przy ul. Sejmowej 10. Współzałożycielami spółki byli Jakub Hormunge, Süsskind, Rosenzweig oraz Jakub Jakubowicz, któremu powierzono prowadzenie przedsiębiorstwa. Kapitał zakładowy tej spółki wynosił 20 tys. zł.
Wytwarzano tam pierwsze metalowe zamki błyskawiczne na naszym terenie.
Zakład się rozwijał, rósł również jego majątek trwały. Do wybuchu wojny fabryka posiadała 20 półautomatów, 5 pras do tłoczenia, urządzenia do montażu suwaków i galwanizernię.
Z początkiem maja 1939 r. zlecono Brunonowi Mrózkowi budowę dalszych półautomatów, której nie zdążono już jednak ukończyć.
Po zajęciu Cieszyna przez hitlerowców przedsiębiorstwo przejęli Niemcy. Funkcję komisarycznego kierownika przejął Höchsmann. Po jakimś czasie zakład został wcielony do firmy Rathenower Reissverschluss G.m.b.H. stając się jego oddziałem filialnym. Stanowisko dyrektora objął Föllscacke. Część polskich robotników została aresztowana i osadzona w obozach koncentracyjnych.
W maju 1941. r. zakład został przeniesiony do pomieszczeń po byłej Fabryce Zegarów "Świt" przy obecnej ul. Korfantego. Niemcy wymienili część parku maszynowego, wprowadzając m.in. wydajne automaty firmy "Nägele". Dozór sprawowali fachowcy niemieccy. Fabryka korzystała również
z przymusowej pracy jeńców wojennych, głównie Francuzów, Rosjan i Polaków. Zatrudniano ich 15 - 20.
Opuszczając w 1945 r. Cieszyn okupanci wywieźli z fabryki prawie wszystkie urządzenia, w związku z czym wznowienie

Rok 1946
FZBiWM

 

 

produkcji nastąpiło stosunkowo późno, 13 stycznia 1946 r. Jej uruchomienia podjęła się jedenastoosobowa spółka która zgromadziła kapitał w wysokości 0,5 mln zł. Pozwoliło to na uzupełnienie parku maszynowego oraz na zakup niezbędnych materiałów i surowców.
Najpoważniejszymi udziałowcami byli Jan Kulig i Paweł Niedoba, obaj z Cieszyna, którzy wnieśli po 78 tys. zł. Pierwszy z wymienionych został prezesem Spółki. Dyrektorem ds. technicznych, a jednocześnie konstruktorem
i głównym technologiem był współudziałowiec Paweł Sikora. Poza nimi spółkę tworzyli: Feliks Lebiedzik, Jan Kędziora
z Cieszyna, Piotr Wojtaszek (Biała Krakowska), Kazimierz Skierawski (Bydgoszcz), Teresa Rojewska (Katowice), Adam Fyatkowski (Wrocław), Władysław Szłapa (Jaszowice)
i Filip Skierawski (Kraków).
Przedsiębiorstwo zostało zarejestrowane jako Fabryka Zamknięć Błyskawicznych i Wyrobów Metalowych spółka
z ograniczoną odpowiedzialnością w Cieszynie.
Szczególne zasługi dla jej rozwoju odegrał P. Sikora, który przy pomocy pracowników przedwojennych, zatrudnianych
w czasie okupacji, jak i zupełnych nowicjuszy podjął się m.in. konstruowania półautomatów. Produkowano na nich ok. 100 m zamków błyskawicznych w ciągu zmiany.

Rok 1949
RAPID

 

 

Z dniem 31 października 1949 r. fabryka przeszła pod przymusowy zarząd państwowy, sprawowany przez Zjednoczenie Przemysłu Guzikarsko-Galanteryjnego w Łodzi. Nazwa została zmieniona na Cieszyńskie Zakłady
Przemysłu Galanteryjnego "Rapid"
. W pierwszym okresie po upaństwowieniu kierował nimi oddelegowany przez Zjednoczenie Jan Srogosz. W kilka miesięcy później został mianowany dyrektorem Rudolf Humel, a jego zastępcą ds. technicznych był nadal P. Sikora. Oprócz zamków błyskawicznych fabryka produkowała również guziki (płócienne, niciane, szklane), jak również drobne wyroby metalowe takie jak np. podkładki pod obcasy.
W 1950 r. "Rapid" przejmuje maszyny i urządzenia
Wytwórni Zamków Błyskawicznych "WEKMA" w Katowicach oraz likwidowanej Wytwórni Zamków Błyskawicznych "Spirala" w Łodzi.
Częściowe pokrywanie się profilu produkcyjnego oraz wspólna podległość Zjednoczeniu Przemysłu Guzikarsko-Galanteryjnego stały się głównymi argumentami na rzecz połączenia Zakładów Przemysłu Guzikarsko-Galanteryjnego im. J. Marchlewskiego oraz Cieszyńskich Zakładów Przemysłu Galanteryjnego "Rapid". Nie bez znaczenia było
i to, że obydwa przedsiębiorstwa prowadziły działalność
w jednym mieście. Połączenie nastąpiło z dniem 1 stycznia 1955 r., a powstałe na drodze fuzji przedsiębiorstwo przyjęło nazwę Fabryki Przemysłu Galanteryjnego "Rapid". Dyrekcja miała siedzibę przy ul. Korfantego.
W 1958 r. następuje częściowa modernizacja produkcji zamków błyskawicznych przez zakup 10 automatów Va7 wraz z prasami szybkobieżnymi z firmy "Nägele" w RFN.
Na przełomie lat 1958/1959 "Rapid" podjął się uruchomienia produkcji zamków błyskawicznych w Lubaczowie, gdzie istniały znaczne zasoby nie wykorzystanej siły roboczej. Nowo tworzony zakład został wyposażony w prasy do tłoczenia cząstek, półautomaty do ich nakładania,
w urządzenia do montażu suwaków, wtryskarki do metalu, jak również w inne niezbędne urządzenia i narzędzia do produkcji zamków błyskawicznych w trzech asortymentach (tj. zamki drobno, średnio i grubocząstkowe).
Załoga i dozór z Lubaczowa zostały w tym okresie przeszkolone w zakresie organizacji produkcji, nastawiania maszyn, sposobu przeprowadzania remontów, kontroli jakości itp.

Rok 1961
ROGORAPID

 

 

W kilka lat później, w dniu 24 kwietnia 1961 r. przyłączono do cieszyńskiego "Rapidu" bialski "Rogolit", w wyniku czego powstały Cieszyńskie Zakłady Wyrobów Galanteryjnych "Rogorapid".
W 1962 r. w cieszyńskim "Rogorapidzie" ostatecznie zaprzestano produkcji guzików.
Dnia 1 października 1963 r., decyzją Ministerstwa Przemysłu Lekkiego, podporządkowany zostaje CZWG "Rogorapid"
w Cieszynie Zakład w Chełmsku Śląskim (woj. wrocławskie).
Z dniem 1 lipca 1965 r. oddział został oderwany od Cieszyna
i przekazany Zakładom Wyrobów Azbestowych "Gambid"
w Lubawce. Powtórne przyłączenie oddziału w Chełmsku Śląskim miało miejsce 1 stycznia 1969 r. Wprawdzie jego związek z "Rogorapidem" również tym razem nie trwał długo, bo tylko dwa lata, ale skutki okazały się ważące dla profilu produkcji. Przeniesiono otóż do Chełmska tłocznie guzików na prasach i wypalanie ich z mocznika, czym zajmował się dotąd oddział w Bielsku-Białej, natomiast "Rogorapid" skoncentrował się na produkcji zamków błyskawicznych.
W 1970 r. zakończono budowę budynku produkcyjnego nr 2 przy ul. Michejdy. Początkiem 1971 r. zakład otrzymuje pierwsze maszyny nowej generacji do produkcji metalowych
i tworzywowych zamków błyskawicznych firmy "Nägele".
W 1971 r. w oddziale bielskim zaprzestano ostatecznie produkcji guzików. Oddział wytwarzał przejściowo zamki metalowe a w następnym roku, wyposażany w nowe urządzenia podjął produkcję zamków tworzywowych. W 1977 r. oddział otrzymuje nowe maszyny do produkcji zamków tworzywowych firmy "Optilon" w RFN i specjalizuje się
w zakresie zwijania spirali - naszywanie łańcucha zamka, farbowania oraz częściowo konfekcjonowania zamków gotowych.
Oddział w Chełmsku Śląskim został natomiast ostatecznie przekazany zakładom "Gambid" w Lubawce.

Rok 1974
ZAMPOL

 

 

Od 1 stycznia 1974 r., w wyniku ogłoszonego wśród załogi konkursu, Cieszyńskie Zakłady Wyrobów Galanteryjnych "Rogorapid" zmieniły nazwę na Cieszyńska Fabryka Zamków Błyskawicznych "Zampol" (skrót od "zamków polskich").
Dnia 31 marca 1974 r. "Zampol" przejmuje załogę
i zabudowania po byłej Fabryce Pasów przy ul. Frysztackiej
i byłej Fabryce Mebli przy ul. Michejdy. Szczególne znaczenie miała fabryka przy ul. Michejdy, przylegała bowiem bezpośrednio do zabudowań przedsiębiorstwa.
W pomieszczeniach produkcyjnych zlikwidowanej Fabryki Mebli urządzono spawalnię, stolarnię, magazyny i garaże, zaś obiekty po Fabryce Pasów przeznaczono na magazyny.
Przez kilka lat cieszyńskie przedsiębiorstwo posiadało również oddział produkcyjny w Jastrzębiu-Zdroju. Utworzono go w 1975 r., a mieścił się przy ul. Bożka i przy ul. Opolskiej. Wykonywano tam końcową operację składania i montażu zamków metalowych. Maksymalne zatrudnienie wynosiło 307 pracowników. Likwidacja oddziału nastąpiła z końcem marca 1982 r., w związku z kryzysową wówczas sytuacją surowcową.
W 1978 r. zostaje oddany do użytku blok socjalno-administracyjny przy ul. Michejdy w Cieszynie. W następnym roku obiekty przy ul. Korfantego zostały oddane do dyspozycji władz miejskich Cieszyna.

Rok 1975
1675 osób

 

 

Największą liczbę pracowników - 1675 osób zakład zatrudniał w 1975 r.
W 1980 r. osiągnięto maksymalną wielkość produkcji

Rok 1980
34,5 mln mb
zamka

 

 

sprzedanej, wynoszącą 34,5 mln mb zamka błyskawicznego, przy zatrudnieniu 1527 osób. Od 1981 r. do 1988 r. wielkość produkcji sprzedanej kształtowała się na poziomie ok. 28 mln mb (zakład przeszedł z systemu trójzmianowego na dwuzmianowy). Od 1989 r. nastąpił spadek produkcji, aż do jej zaprzestania w 1995 r.
W 1995 r. CFZB "Zampol" została postawiona w stan upadłości.


Historia rozwoju technologii wytwarzania zamków błyskawicznych

Od zamków metalowych grubocząstkowych, tzw. nierozdzielczych rozpoczynano w 1946 r. produkcję
w Cieszynie. Nazywano je wówczas "dwudziestkami". Podstawowy surowiec stanowiły najpierw taśmy włókiennicze i metalowe pozostawione przez okupanta, a następnie pozyskiwane już w kraju. W bawełnianą taśmę włókienniczą zakład zaopatrywał się w Łodzi i w Gdańsku, a do produkcji cząstek używano taśm stalowych (walcowanych na gorąco), które nazywano potocznie bednarkami. Ze stalowych taśm wytwarzano także takie elementy zamka błyskawicznego jak końcówki, łączniki i korpusy suwaków. Same suwaki otrzymywano przy pomocy wykrawania, tłoczenia i gięcia.
W wykrawaniu stosowano system ażurowy, który powodował, że np. podczas wykrawania cząstek aż 60% materiału zużywano na odpady. Ekonomiczne tego skutki miały jeszcze większe znaczenie, gdy zaczęto stosować do produkcji mosiądz.
Wytwarzane w pierwszych powojennych latach zamki błyskawiczne były technologicznie dość prymitywne, ale już wówczas funkcjonalnością, jakością i estetyką nie odbiegały od standardów europejskich. Mimo wielu zmian, jakie się od tego czasu dokonały, niektóre ówczesne rozwiązania konstrukcyjne są stosowane do dziś.
Skomplikowana i pracochłonna metoda produkcji suwaków została natomiast zastąpiona odlewaniem ciśnieniowym ze stopu aluminium i cynku (znal).
W 1958 r. wprowadzono, w miejsce spiralnych zamków metalowych typu "Wekma", opracowaną w przedsiębiorstwie konstrukcję i technologię produkcji zamków błyskawicznych drobnocząstkowych zwanych wówczas "baby" ("bebikami"). Znalazły one szerokie zastosowanie w dziewiarstwie
i w lekkiej odzieży.
W tymże roku zastały zakupione automaty VA-7, które zapewniły trzykrotnie wyższą wydajność niż maszyny dotąd stosowane, a w procesie wykrawania cząstek pozwoliły na obniżenie ilości odpadów o połowę (do 30%). Nową technologię zakupiono w RFN-owskiej firmie "Nägele", ale
z powodu braku środków dewizowych zakład nie uzyskał kompletnej linii. Z tego względu pełny rozruch nastąpił dopiero w latach 1960-1961.
Początkiem 1971 r. zakład otrzymuje pierwsze maszyny nowej generacji do produkcji metalowych i tworzywowych zamków błyskawicznych firmy "Nägele".
Technologia "Nägele" została również zastosowana
w zakładzie bielsko-bialskim. Najpierw, w latach 1969-1971, produkowano tam drobnocząstkowe zamki metalowe, które w r. 1972 zostały zastąpione zamkami tworzywowymi.
W 1977 r. zakupiono nowoczesną linię do produkcji zamków tworzywowych firmy "Optilon" w RFN, która charakteryzowała się wysokim stopniem zmechanizowania i elektronicznym sposobem sterowania pracy automatów.

 

W przygotowaniu

 

Na stronie zamieszczone zostaną zdjęcia dawnych obiektów, pomieszczeń produkcyjnych Zampolu, a także fotokopie dokumentów z okresu międzywojennego.
 

 

Strona główna

Klasyfikacja

Historia zamka
Historia przemysłu

Nazewnictwo
Podział
Użytkowanie
Normy



Serwis LEO
LEO 1973


Strona główna   Klasyfikacja   Historia zamka Historia przemysłu
Nazewnictwo Podział Użytkowanie Normy   Serwis LEO LEO 1973

Copyright © 2001-2008, Webmaster.  Wszelkie prawa zastrzeżone.
Ostatnia aktualizacja: 12 marca 2008